Gothic Rose Window Coaster 10

Cửa sổ hoa hồng kiểu Gothic:

Rose window thường được dùng như một thuật ngữ chung để chỉ một cửa sổ hình tròn, nhưng hay được nhắc riêng cho những cửa sổ xuất hiện trong các nhà thờ lớn (cathedral) và nhà thờ (church) phong cách Gothic. Cửa sổ được chia thành nhiều mảng nhờ các mullion bằng đá và phần tracery. Thuật ngữ rose window trước thế kỷ 17 vẫn chưa được dùng, và bắt nguồn từ tên loài hoa rose trong tiếng Anh.

Tên gọi “wheel window” thường dùng cho loại cửa sổ được chia bằng các “nan” đơn giản tỏa ra từ một nút trung tâm hoặc một lỗ mở trung tâm, còn “rose window” thì dành cho những cửa sổ (đôi khi có thiết kế rất phức tạp) nhìn có nét tương đồng với một bông hồng nhiều cánh. Rose window cũng được gọi là “Catherine windows” theo Thánh Catherine thành Alexandria, người bị tuyên án xử tử bằng bánh xe có gai (breaking wheel). Một cửa sổ tròn không có tracery như loại gặp ở nhiều nhà thờ Ý, thì được gọi là ocular window hay oculus.

Rose window là đặc trưng rất nổi bật của kiến trúc Gothic, và có thể thấy ở tất cả các Gothic Cathedral lớn tại miền Bắc nước Pháp. Nguồn gốc của chúng có từ sớm hơn nhiều, và rose window xuất hiện dưới nhiều hình thức suốt thời kỳ Trung Cổ. Đến thế kỷ 19, cùng với những yếu tố Trung Cổ khác, chúng được ưa chuộng trở lại trong phong trào Gothic revival, nên ngày nay có thể thấy trong các nhà thờ Kitô giáo trên khắp thế giới.

Origin

Nguồn gốc của rose window có thể bắt đầu từ oculus của người La Mã (Roman). Những lỗ mở tròn lớn này cho ánh sáng và không khí đi vào, nổi tiếng nhất là lỗ ở đỉnh mái vòm Pantheon. Các họa tiết hình học tương tự rose window cũng xuất hiện trong tranh ghép (mosaics) La Mã.

Nhà sử học nghệ thuật người Đức Otto von Simson cho rằng nguồn gốc rose window nằm ở một kiểu cửa sổ có rosette sáu thùy (six-lobed rosettes) và hình bát giác (octagon) trang trí trên mặt tường ngoài của cung điện Umayyad Khirbat al-Mafjar xây ở Jordan trong giai đoạn 740–750 CN. Theo giả thuyết này, các crusaders đã mang thiết kế cửa sổ đẹp mắt này về châu Âu, đưa vào nhà thờ. Tuy vậy, hoa văn trang trí dạng “rose” và (một cách độc lập) phần tracery cũng hiện diện rất rõ trong tàn tích của kiến trúc Kitô giáo thời kỳ đầu (early Christian architecture), kiến trúc Byzantine, và đặc biệt trong nghệ thuật Merovingian cùng kiến trúc Visigothic trước khi người Hồi giáo chinh phục Tây Ban Nha. Ngoài ra cũng có dạng “nửa rose”, như ở nhà thờ San Juan Bautista tại Baños de Cerrato. Việc tàn tích giai đoạn này vừa hiếm vừa dễ hư hỏng khiến không thể khẳng định chắc chắn rằng rose window đầy đủ với tracery đã không tồn tại vào đầu thời Trung Cổ.

Trong kiến trúc Kitô giáo thời kỳ đầu và Byzantine, có nhiều ví dụ về việc dùng oculi hình tròn. Chúng thường xuất hiện quanh phần drum của mái vòm, như ở Church of the Holy Sepulchre, Jerusalem, hoặc nằm cao ở đầu hồi của dạng pediment cổ điển có độ dốc thấp, như Sant'Agnese fuori le mura (Rome) và Torcello Cathedral.

Một cửa sổ từ thế kỷ 8, hiện ở Venice, được chạm khắc từ một tấm đá nguyên khối, có các thành phần giống tracery xen kẽ: hai tầng gồm bốn lancets được ngăn cách bởi ba oculi. Nhiều cửa sổ bán nguyệt có tracery đục thủng tồn tại từ thế kỷ 6 đến thế kỷ 8, và về sau tại Hy Lạp.

Những cửa sổ tròn nhỏ như ở S. Agnese và Torcello, cũng như các hốc tròn trang trí không gắn kính, tiếp tục được dùng trong các nhà thờ ở Ý, rồi dần phổ biến hơn vào giai đoạn Romanesque muộn.

Symbolism

Trong các cathedral và church phong cách Gothic, nơi rose window thường nằm phía trên West Door, chủ đề phổ biến nhất của kính màu (stained glass) bên trong là Last Judgement (Phán xét Cuối cùng). Theo truyền thống lâu đời, chủ đề này được thể hiện bằng tranh tường hoặc kính ở bức tường phía tây của công trình. Trong các cửa sổ như vậy, Christ được khắc họa ngồi ở trung tâm “ánh sáng”, và trong các ô xung quanh là biểu tượng của bốn tác giả Gospel, cùng Apostles, Prophets, Saints và Angels. Một số cửa sổ thể hiện quyền năng của Chúa trên Thiên Đàng và Trái Đất bằng cách đưa vào Zodiacal signs và Labours of the Months.

Khi rose window được đặt ở hai đầu transept, thì một trong các cửa sổ đó thường được dành cho Mary với vai trò Mother of Jesus. Trong tư tưởng Catholic hiện đại, rose window thường gắn với Virgin Mary vì một danh xưng của Đức Mẹ, được nhắc bởi St Bernard of Clairvaux, là “Mystical Rose”. Tuy nhiên, sự gắn kết cụ thể giữa Mary và rose window nhiều khả năng không phổ biến trong thời Trung Cổ, vì thuật ngữ “rose window” mãi tới thế kỷ 17 mới xuất hiện—thời điểm mà rất ít cửa sổ kiểu này còn được xây mới. Dù vậy, cùng với sự hồi sinh của Gothic style vào thế kỷ 19 và 20, nhiều kính màu được lắp vào rose window—cả ở nhà thờ xây mới lẫn trong các dự án trùng tu nhà thờ cũ—đã được dành để tôn kính Virgin Mary.