Gothic Rose Window Coaster 16 – Đế lót ly cửa sổ hoa hồng Gothic

Cửa sổ hoa hồng Gothic:

Cửa sổ hoa hồng (Rose window) thường được dùng như một thuật ngữ chung để chỉ một loại cửa sổ tròn, nhưng hay được nhắc tới nhất là các cửa sổ xuất hiện trong nhà thờ lớn (cathedral) và nhà thờ (church) kiểu Gothic. Các cửa sổ này được chia thành nhiều phần nhờ những thanh đá đứng (mullions) và các chi tiết trang trí dạng đan lưới (tracery). Thuật ngữ rose window không được dùng trước thế kỷ 17 và bắt nguồn từ tên loài hoa “rose” trong tiếng Anh.

Tên gọi “wheel window” thường dùng cho loại cửa sổ được chia bởi những “nan” đơn giản tỏa ra từ một núm trung tâm hoặc một lỗ mở ở giữa, còn thuật ngữ “rose window” thì dành cho những cửa sổ (đôi khi có thiết kế cực kỳ phức tạp) có thể thấy giống một bông hồng nhiều cánh. Cửa sổ hoa hồng cũng được gọi là “Catherine windows”, theo Thánh Catherine thành Alexandria, người bị kết án xử tử bằng bánh xe tra tấn có gai (spiked breaking wheel). Một cửa sổ tròn không có tracery như thường thấy ở nhiều nhà thờ tại Ý thì được gọi là ocular window hoặc oculus.

Cửa sổ hoa hồng là đặc trưng rất tiêu biểu của kiến trúc Gothic và có thể thấy ở hầu hết các Cathedral Gothic lớn tại miền Bắc nước Pháp. Nguồn gốc của chúng còn sớm hơn rất nhiều, và cửa sổ hoa hồng có thể được tìm thấy dưới nhiều hình thức xuyên suốt thời kỳ Trung Cổ. Độ phổ biến của chúng được “hồi sinh”, cùng với các đặc điểm Trung Cổ khác, trong phong trào Gothic revival của thế kỷ 19, nên ngày nay có thể thấy chúng ở các nhà thờ Kitô giáo trên khắp thế giới.

Origin

Nguồn gốc của cửa sổ hoa hồng có thể bắt đầu từ oculus thời La Mã. Những lỗ mở tròn lớn này vừa lấy sáng vừa thông gió, nổi tiếng nhất là lỗ mở ở đỉnh vòm của đền Pantheon. Các họa tiết hình học tương tự như trong cửa sổ hoa hồng cũng xuất hiện trong tranh khảm (mosaic) La Mã.

Nhà sử học nghệ thuật người Đức Otto von Simson cho rằng nguồn gốc cửa sổ hoa hồng nằm ở một loại cửa sổ có rosette 6 thùy (six-lobed rosettes) và bát giác (octagon), trang trí trên tường ngoài của cung điện Umayyad là Khirbat al-Mafjar, được xây ở Jordan vào giai đoạn 740–750 CN. Theo giả thuyết này, các crusaders đã mang thiết kế cửa sổ đẹp mắt đó về châu Âu và đưa vào nhà thờ. Tuy vậy, họa tiết trang trí kiểu “rose” và (một cách độc lập) tracery cũng hiện diện rất rõ trong các di tích của kiến trúc Kitô giáo sơ kỳ, kiến trúc Byzantine, đặc biệt là trong nghệ thuật Merovingian và kiến trúc Visigothic trước khi người Hồi giáo chinh phục Tây Ban Nha. Ngoài ra, còn có những dạng “nửa hoa hồng”, như tại nhà thờ San Juan Bautista ở Baños de Cerrato. Do các di tích thời kỳ này hiếm và dễ hư hại, nên không thể khẳng định chắc chắn rằng cửa sổ hoa hồng hoàn chỉnh có tracery đã không tồn tại từ đầu thời Trung Cổ.

Trong kiến trúc Kitô giáo sơ kỳ và Byzantine, có các ví dụ về việc dùng oculi hình tròn. Chúng thường xuất hiện quanh phần tang trống của mái vòm (drum of a dome), như ở Church of the Holy Sepulchre tại Jerusalem, hoặc nằm cao ở đầu hồi của phần mái dốc thấp theo dạng pediment cổ điển, như tại Sant'Agnese fuori le mura ở Rome và Torcello Cathedral.

Một cửa sổ từ thế kỷ 8, hiện ở Venice, được chạm khắc từ một phiến đá duy nhất, có các thành phần giống tracery xen kẽ theo hai tầng gồm bốn lancets (cửa sổ mũi nhọn hẹp), được ngăn cách bởi ba oculi. Nhiều cửa sổ bán nguyệt có tracery đục thủng tồn tại từ thế kỷ 6 đến thế kỷ 8, và về sau ở Hy Lạp.

Những cửa sổ tròn nhỏ như ở S. Agnese và Torcello, cũng như các hốc tròn trang trí không lắp kính, tiếp tục được dùng trong các nhà thờ ở Ý và ngày càng phổ biến hơn vào cuối thời kỳ Romanesque.

Symbolism

Trong các cathedral và church kiểu Gothic, nơi cửa sổ hoa hồng thường nằm phía trên cửa Tây (West Door), chủ đề phổ biến nhất của kính màu bên trong là Phán xét Cuối cùng (Last Judgement). Theo truyền thống lâu đời, đề tài này được thể hiện bằng tranh tường hoặc kính trên bức tường phía tây của công trình. Trong những cửa sổ như vậy, Chúa Kitô (Christ) được khắc họa ngồi ở trung tâm “ánh sáng”, và trong các ô kính quanh Ngài là biểu tượng của bốn tác giả sách Phúc Âm (Gospel writers), các Tông đồ (Apostles), các Nhà tiên tri (Prophets), các Thánh (Saints) và Thiên thần (Angels). Một số cửa sổ thể hiện quyền năng của Chúa trên Trời và Đất bằng cách đưa vào các cung Hoàng đạo (Zodiacal signs) và các Công việc theo Tháng (Labours of the Months).

Khi cửa sổ hoa hồng được đặt ở hai đầu transept, thì một trong các cửa sổ đó thường được dành cho Đức Mẹ Maria với vai trò Mẹ của Chúa Giêsu (Mother of Jesus). Trong tư tưởng Công giáo (Catholic) hiện đại, cửa sổ hoa hồng thường được gắn với Đức Trinh Nữ Maria (Virgin Mary), vì một trong các tước hiệu của Mẹ, được nhắc bởi Thánh Bernard thành Clairvaux, là “Mystical Rose”. Tuy nhiên, sự gắn kết cụ thể giữa Đức Mẹ và cửa sổ hoa hồng có lẽ không phổ biến trong thời Trung Cổ, do thuật ngữ “rose window” mãi đến thế kỷ 17 mới xuất hiện, khi đó lại có rất ít cửa sổ kiểu này được xây mới. Dù vậy, cùng với sự phục hưng phong cách Gothic trong thế kỷ 19 và 20, nhiều kính màu được lắp vào các cửa sổ hoa hồng—cả ở nhà thờ mới lẫn trong các dự án trùng tu nhà thờ cũ—đã được dành để tôn kính Đức Trinh Nữ Maria.